Όταν πέφτει κεραυνός
Η αντικεραυνική προστασία περιορίζει τη ζημιά που προκαλεί ένας κεραυνός σε μια κατασκευή, στους ανθρώπους μέσα σε αυτήν και στα ηλεκτρικά και ηλεκτρονικά συστήματά της. Οι κανόνες βρίσκονται στη σειρά IEC 62305 (EN 62305). Ο οδηγός εξηγεί τις βασικές ιδέες: το ρεύμα του κεραυνού, την εκτίμηση κινδύνου, τη μέθοδο της κυλιόμενης σφαίρας, το εξωτερικό σύστημα που συλλαμβάνει τον κεραυνό, και τις ισοδυναμικές συνδέσεις, την προστασία από υπερτάσεις και τις ζώνες που προστατεύουν τα συστήματα στο εσωτερικό.
Το υλικό είναι εκπαιδευτικό. Οι απαιτήσεις που ισχύουν σε μια εγκατάσταση προκύπτουν από τα πρότυπα και τους εθνικούς κανόνες που ισχύουν και από τα στοιχεία του κατασκευαστή.
Τι καλύπτει η αντικεραυνική προστασία
Ο κεραυνός είναι ένα πολύ μεγάλο ρεύμα, από δεκάδες έως εκατοντάδες kA, που διαρκεί μέρος του δευτερολέπτου. Μπορεί να χτυπήσει απευθείας την κατασκευή (S1), το έδαφος δίπλα της (S2), μια γραμμή που μπαίνει σε αυτήν, όπως το καλώδιο τροφοδοσίας ή έναν μεταλλικό σωλήνα (S3), ή το έδαφος κοντά σε μια τέτοια γραμμή (S4). Το πρότυπο τις ονομάζει πηγές βλάβης.
- D1: τραυματισμός ανθρώπων και ζώων από τάση επαφής και τάση βήματος.
- D2: υλική ζημιά, όπως πυρκαγιά, έκρηξη και μηχανικές καταπονήσεις, που προκαλούνται από το ρεύμα και τη θερμότητα του τόξου.
- D3: βλάβη ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών συστημάτων από υπερτάσεις.
Δεν χρειάζεται κάθε κτίριο σύστημα αντικεραυνικής προστασίας. Το μέρος 2 δίνει μια εκτίμηση κινδύνου που δείχνει αν χρειάζεται προστασία και σε ποια στάθμη. Τα ευρωπαϊκά πρότυπα υιοθετούνται στην Ελλάδα ως ΕΛΟΤ EN 62305. Η προστασία από υπερτάσεις στην εγκατάσταση καλύπτεται και από τους κανόνες των ηλεκτρικών εγκαταστάσεων, ενώ οι διατάξεις προστασίας των κυκλωμάτων περιγράφονται στον οδηγό μικροαυτομάτων και στον οδηγό RCD.
Το ρεύμα του κεραυνού
Ένας άμεσος κεραυνός μπορεί να έχει μια πρώτη σύντομη εκφόρτιση, μια σειρά βραχύτερων επόμενων εκφορτίσεων και μερικές φορές μια μακρά εκφόρτιση. Το πρότυπο μοντελοποιεί την πρώτη σύντομη εκφόρτιση ως παλμό 10/350 µs: φτάνει στην κορυφή του σε περίπου 10 µs και πέφτει στο μισό μετά από 350 µs. Οι υπερτάσεις που επάγονται από κεραυνό που πέφτει κοντά μοντελοποιούνται ως παλμοί 8/20 µs, πολύ πιο σύντομοι.
Το ρεύμα δρα με τρεις τρόπους. Θερμαίνει τους αγωγούς από τους οποίους περνά. Δημιουργεί ισχυρές μηχανικές δυνάμεις ανάμεσα στους αγωγούς. Και δημιουργεί τάσεις: σε βρόχους κοντά του με επαγωγή, και στο ηλεκτρόδιο γείωσης, του οποίου το δυναμικό ανεβαίνει κατά το γινόμενο του ρεύματος επί την αντίσταση γείωσης.
Γι’ αυτό ένα καλό σύστημα αντικεραυνικής προστασίας δεν προσπαθεί να κρατήσει τις τάσεις μικρές. Κάνει όλα τα μεταλλικά μέρη της κατασκευής να ανεβαίνουν μαζί, συνδέοντάς τα, πράγμα που μειώνει τις διαφορές δυναμικού μεταξύ τους και τον κίνδυνο σπινθηρισμού, αν και οι μεταβατικές τάσεις και οι κίνδυνοι τάσης βήματος και επαφής μπορεί να παραμένουν.
Κίνδυνος και στάθμες προστασίας
Το μέρος 2 συγκρίνει τον κίνδυνο απώλειας με μια επιτρεπτή τιμή. Ο βασικός είναι ο R1, ο κίνδυνος απώλειας ανθρώπινης ζωής, με επιτρεπτή τιμή RT = 10⁻⁵ ανά έτος (ένα στα εκατό χιλιάδες). Αν ο R1 είναι μεγαλύτερος, χρειάζεται προστασία. Το πρότυπο εκτιμά επίσης την απώλεια υπηρεσιών προς το κοινό (R2), πολιτιστικής κληρονομιάς (R3) και οικονομικής αξίας (R4).
Μία από τις εισόδους είναι ο αριθμός των άμεσων κεραυνών ανά έτος στην κατασκευή, ND. Χρησιμοποιεί την πυκνότητα κεραυνικών πληγμάτων στο έδαφος Ng σε πλήγματα ανά km² ανά έτος, την επιφάνεια συλλογής Ad της κατασκευής σε m² και έναν συντελεστή θέσης Cd.
Η στάθμη προστασίας LPL I έως IV καθορίζει πόσο μεγάλο ρεύμα κεραυνού πρέπει να αντέχει το σύστημα και πόσο πυκνό πρέπει να είναι το σύστημα σύλληψης. Η στάθμη I είναι η πιο απαιτητική.
| Στάθμη | Μέγιστο ρεύμα (kA) | Ακτίνα κυλιόμενης σφαίρας (m) | Πλέγμα (m) | Απόσταση καθόδων (m) |
|---|---|---|---|---|
| I | 200 | 20 | 5 × 5 | 10 |
| II | 150 | 30 | 10 × 10 | 10 |
| III | 100 | 45 | 15 × 15 | 15 |
| IV | 100 | 60 | 20 × 20 | 20 |
Η ακτίνα της κυλιόμενης σφαίρας προκύπτει από το μικρότερο μέγιστο ρεύμα I που πρέπει να συλλάβει το σύστημα σύλληψης: r = 10 × I^0,65, με το r σε μέτρα και το I σε kA. Ρεύμα 3 kA δίνει περίπου 20 m, 5 kA περίπου 30 m, 10 kA περίπου 45 m και 16 kA περίπου 60 m. Μικρότερη ακτίνα σημαίνει ότι συλλαμβάνονται και οι ασθενέστεροι κεραυνοί, που αλλιώς θα μπορούσαν να περάσουν ανάμεσα στους αγωγούς. Γι’ αυτό οι υψηλότερες στάθμες χρειάζονται πυκνότερο σύστημα.
Το εξωτερικό σύστημα (LPS)
Το εξωτερικό σύστημα αντικεραυνικής προστασίας (LPS) συλλαμβάνει τον κεραυνό, οδηγεί το ρεύμα προς τη γη και το διαχέει στο έδαφος. Έχει τρία μέρη: το σύστημα σύλληψης, τους αγωγούς καθόδου και το σύστημα γείωσης. Το εσωτερικό μέρος περιγράφεται στο επόμενο κεφάλαιο.
- Σύστημα σύλληψης: ράβδοι, τεντωμένοι αγωγοί ή πλέγμα αγωγών στη στέγη. Το πρότυπο τα τοποθετεί με τρεις μεθόδους: την κυλιόμενη σφαίρα, το πλέγμα και τη γωνία προστασίας. Η μέθοδος της κυλιόμενης σφαίρας ισχύει για κάθε σχήμα κατασκευής. Πρέπει να υπάρχει αγωγός παντού όπου θα μπορούσε να αγγίξει η σφαίρα.
- Αγωγοί καθόδου: οδηγούν το ρεύμα από το σύστημα σύλληψης προς τη γη. Περισσότερες παράλληλες διαδρομές μοιράζονται το ρεύμα και μειώνουν την τάση και το μαγνητικό πεδίο. Οδεύουν όσο το δυνατόν πιο ευθύγραμμα, και ένας σύνδεσμος μέτρησης σε καθέναν επιτρέπει τη μέτρηση της σύνδεσης με τη γη.
- Σύστημα γείωσης: διαχέει το ρεύμα στο έδαφος. Χρησιμοποιούνται δύο διατάξεις: ο τύπος Α, με ξεχωριστά οριζόντια ή κατακόρυφα ηλεκτρόδια σε κάθε κάθοδο, και ο τύπος Β, με δακτυλιοειδές ηλεκτρόδιο γύρω από την κατασκευή ή θεμελιακό ηλεκτρόδιο. Προτιμάται ο τύπος Β, γιατί εξισώνει καλύτερα το δυναμικό. Ένα κοινό σύστημα γείωσης εξυπηρετεί τα συστήματα αντικεραυνικής προστασίας, ισχύος και τηλεπικοινωνιών.
- Διαστάσεις: οι ελάχιστες διαστάσεις των αγωγών σύλληψης και καθόδου εξαρτώνται από το υλικό, τη μορφή του αγωγού (στρογγυλός, ταινία ή πολύκλωνος), τη χρήση και τις επιτρεπόμενες εξαιρέσεις. Για παράδειγμα, για συμπαγή στρογγυλό χάλκινο αγωγό χρησιμοποιείται συχνά ονομαστική διατομή 50 mm². Η επιλογή του πραγματικού εξαρτήματος γίνεται με βάση τους πίνακες των εφαρμοστέων IEC/EN 62305-3 και IEC/EN 62561-2.
Το εξωτερικό σύστημα πρέπει επίσης να απέχει από τα μεταλλικά μέρη και τις καλωδιώσεις της κατασκευής, ή να συνδέεται με αυτά, ώστε το ρεύμα να μην πηδά ως σπινθήρας. Η απαιτούμενη απόσταση διαχωρισμού είναι:
Εδώ το ki εξαρτάται από τη στάθμη (0,08 για τη στάθμη I, 0,06 για τη II, 0,04 για τις III και IV), το kc από το πώς μοιράζεται το ρεύμα στους αγωγούς καθόδου (1 για έναν, λιγότερο για περισσότερους), το km από το υλικό ανάμεσα (1 για αέρα, 0,5 για σκυρόδεμα ή τούβλο) και το l είναι το μήκος κατά μήκος του αγωγού, σε μέτρα, από το σημείο που εξετάζεται έως το πλησιέστερο σημείο σύνδεσης.
Ισοδυναμικές συνδέσεις, SPD και ζώνες
Το εσωτερικό σύστημα μειώνει τον κίνδυνο επικίνδυνων σπινθήρων στο εσωτερικό της κατασκευής και προστατεύει τα ηλεκτρικά και ηλεκτρονικά συστήματα από τις υπερτάσεις. Έχει δύο μέτρα που λειτουργούν μαζί: την ισοδυναμική σύνδεση και την προστασία από υπερτάσεις.
Ισοδυναμική σύνδεση: κάθε μεταλλική παροχή που μπαίνει στην κατασκευή, όπως οι σωλήνες νερού, αερίου και θέρμανσης, ο χάλυβας του κτιρίου και η γείωση του συστήματος ισχύος, συνδέεται στην είσοδο με έναν κύριο ζυγό ισοδυναμικής σύνδεσης που συνδέεται με το σύστημα γείωσης. Οι ενεργοί αγωγοί δεν μπορούν να συνδεθούν απευθείας, γι’ αυτό συνδέονται μέσω απαγωγέων υπερτάσεων (SPD), που άγουν μόνο όταν εμφανιστεί υπέρταση.
Η έννοια των ζωνών αντικεραυνικής προστασίας (LPZ) χωρίζει την κατασκευή ανάλογα με το πόση υπέρταση αναμένεται. Η ζώνη 0A μπορεί να χτυπηθεί απευθείας. Η ζώνη 0B δεν μπορεί, αλλά βρίσκεται μέσα στο πλήρες πεδίο. Στο εσωτερικό, οι ζώνες 1, 2 και ούτω καθεξής έχουν όλο και μικρότερη υπέρταση. Εκεί όπου μια γραμμή περνά από τη μία ζώνη στην επόμενη, συνδέεται ή τοποθετείται SPD.
- SPD τύπου 1: δοκιμάζεται με το ρεύμα παλμού 10/350 µs, Iimp. Τοποθετείται εκεί όπου η γραμμή μπαίνει στην κατασκευή, όπου μπορεί να μπει μέρος του ρεύματος του κεραυνού.
- SPD τύπου 2: δοκιμάζεται με το ονομαστικό ρεύμα εκφόρτισης 8/20 µs, In. Τοποθετείται στους πίνακες διανομής και αντιμετωπίζει τις υπερτάσεις που απομένουν ή επάγονται.
- SPD τύπου 3: τοποθετείται στον εξοπλισμό ή κοντά του, ως τελευταίο στάδιο, για την τελική μείωση της υπέρτασης.
Ένας SPD επιλέγεται από τη στάθμη προστασίας τάσης Up, που πρέπει να είναι χαμηλότερη από την τάση αντοχής σε κρουστική τάση Uw του εξοπλισμού. Σε εγκατάσταση 230/400 V ο εξοπλισμός κατηγορίας υπέρτασης I, II, III και IV αντέχει 1,5, 2,5, 4 και 6 kV. Οι αγωγοί σύνδεσης του SPD πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο κοντοί, γιατί η τάση κατά μήκος τους προστίθεται στην τάση που φτάνει στον εξοπλισμό: περίπου 1 kV ανά μέτρο είναι μια συνηθισμένη απεικόνιση για γρήγορη υπέρταση, αλλά η πραγματική τιμή εξαρτάται από το ρεύμα της υπέρτασης και τη γεωμετρία. Τα στάδια πρέπει να συντονίζονται: ακολουθήστε τα στοιχεία του κατασκευαστή.
Σχεδιασμός του συστήματος
- Εκτιμήστε τον κίνδυνο. Χρησιμοποιήστε το μέρος 2 για να δείτε αν χρειάζεται προστασία και να επιλέξετε τη στάθμη.
- Τοποθετήστε το σύστημα σύλληψης. Κυλιόμενη σφαίρα, πλέγμα ή γωνία προστασίας, με την ακτίνα ή το πλέγμα της στάθμης που επιλέχθηκε.
- Επιλέξτε τους αγωγούς καθόδου και το σύστημα γείωσης. Με την απόσταση της στάθμης, με σύστημα γείωσης τύπου Β και ένα κοινό σύστημα γείωσης.
- Ελέγξτε την απόσταση διαχωρισμού. Κρατήστε την απόσταση s από τα μεταλλικά μέρη και τις καλωδιώσεις, ή συνδέστε τα.
- Συνδέστε και προστατέψτε στο εσωτερικό. Συνδέστε όλες τις παροχές στην είσοδο και τοποθετήστε συντονισμένους SPD στα όρια των ζωνών.
- Επιθεωρήστε και συντηρήστε. Επιθεωρήστε μετά την εγκατάσταση, σε τακτά διαστήματα και μετά από κεραυνό, και μετρήστε τις συνδέσεις γείωσης στους συνδέσμους μέτρησης.
Η πλευρά της γείωσης του συστήματος χρησιμοποιεί τις ίδιες ιδέες με την προστατευτική γείωση. Δείτε τον οδηγό αγωγού PE.
Παράδειγμα εφαρμογής
Ένα κτίριο έχει μήκος 20 m, πλάτος 10 m και ύψος 6 m και στέκεται μόνο του (Cd = 1) εκεί όπου η πυκνότητα κεραυνικών πληγμάτων θεωρείται Ng = 2 πλήγματα ανά km² ανά έτος. Τότε 3H = 18 m και η επιφάνεια συλλογής είναι Ad = 20 × 10 + 2 × 18 × (20 + 10) + π × 18² = 200 + 1 080 + 1 018 ≈ 2 298 m².
Ο αριθμός των άμεσων κεραυνών είναι ND = 2 × 2 298 × 1 × 10⁻⁶ ≈ 0,0046 ανά έτος, περίπου ένας κεραυνός κάθε 218 χρόνια. Ο αριθμός αυτός από μόνος του δεν αποφασίζει τίποτα: η πλήρης εκτίμηση του μέρους 2 τον σταθμίζει με τις συνέπειες για τους ανθρώπους και το περιεχόμενο.
Ας υποθέσουμε ότι επιλέγεται η στάθμη II. Ένας αγωγός καθόδου με ένα σημείο σε απόσταση 10 m από το πλησιέστερο σημείο σύνδεσης, kc = 1 και αέρα ανάμεσα δίνει s = 0,06 × 1 / 1 × 10 = 0,6 m. Αν ο χώρος γεμίζει με σκυρόδεμα ή τούβλο, το km = 0,5 και η απόσταση διπλασιάζεται: s = 0,06 × 1 / 0,5 × 10 = 1,2 m.
Ως απλοποιημένη απεικόνιση υπό υποθετικές συνθήκες υπέρτασης, ένας SPD τύπου 2 με Up = 1,5 kV και εξοπλισμός κατηγορίας II που αντέχει Uw = 2,5 kV μπορεί να πληρούν έναν απλό έλεγχο στάθμης τάσης. Με 0,5 m αγωγών σύνδεσης που προσθέτουν ενδεικτικά 0,5 kV, η τάση στον εξοπλισμό είναι περίπου 1,5 + 0,5 = 2,0 kV, κάτω από τα 2,5 kV. Μακρύτεροι αγωγοί θα εξαντλούσαν το περιθώριο: το μήκος των συνδέσεων μετράει όσο και το Up. Το αν η προστασία επαρκεί απαιτεί ακόμη συντονισμένο σχεδιασμό SPD, που λαμβάνει υπόψη και την ένταση της υπέρτασης, το σύστημα τροφοδοσίας και την εγκατάσταση.